ชื่อวิทยาศาสตร์ : Asparagus racemosus Willd
ชื่อวงศ์ : Asparagaceae
ชื่อพื้นเมือง : จั่นดิน,จ๋วงเครือ (ภาคเหนือ),ผักชีช้าง,ผักหนาม (ภาคอีสาน) , สามร้อยราก (ภาคกลาง)

ลักษณะของ รากสามสิบ

รากสามสิบ เป็นไม้เลื้อย ลำต้นเป็นสีเขียว มีหนามแหลม เหง้าและรากใต้ดิน นั้นจะออกเป็นพวง ลักษระของใบ จะเป็นใบเดี่ยว แข็ง เป็นฝอยเล็กๆ ออกตามข้อ คล้ายกับหางกระรอก สีเขียวดก เป็นกระจุก 3-4 ใบ เรียงแบบสลับ ใบเป็นรูปเข็ม  ดอกออกเป็นช่อสีขาว ขนาดเล็ก มีกลิ่นหอม ที่ปลายกิ่ง หรือบางทีออกตามซอกใบ  เกสรเพศผู้ เชื่อมและอยู่ตรงข้ามกลีบรวม ขนาดเล็กมี 6 อัน ก้านชูอับเรณูสีขาว อับเรณูสีน้ำตาลเข้ม รังไข่รูปไข่กลับ ยาวประมาณ 1 มิลลิเมตร อยู่เหนือวงกลีบ มี 3 ช่อง แต่ละช่องมีออวุล 2 เมล็ด หรือมากกว่า ก้านเกสรเพศเมียสั้น ยอดเกสรเพศเมียแยกเป็นสามแฉกขนาดเล็ก ผลสด ค่อนข้างกลม หรือเป็น 3 พู ผิวเรียบเป็นมัน ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 4-6 มิลลิเมตร ผลอ่อนสีเขียวเมื่อสุกสีแดงหรือม่วงแดง เมล็ดสีดำ มี 2-6 เมล็ด ออกดอกช่วงเดือนเมษายนถึงมิถุนายน พบตามป่าโปร่ง หรือเขาหินปูน

สารสำคัญที่พบใน รากสามสิบ 

 asparagamine, cetanoate, daucostirol, sarsasapogenin, shatavarin, racemosol, rutin

ประโยชน์และสรรพคุณ ของรากสามสิบ    

  • ผลอ่อนสามารถนำมารับประทานได้ โดยนำมาทำเป็นแกงลูกสามสิบ
  • รากนำมาต้ม เชื่อม หรือนำมาแช่อิ่ม ใช้รับประทานเป็นอาหาร กรอบดีมาก (รากสามสิบแช่อิ่ม) หรือนำมาทำเป็นน้ำรากสามสิบ
  • ทางภาคอีสานจะนำยอดมาลวกรับประทานเป็นผักเคียง ใช้รับประทานสด หรือนำมาผัด 
  • ทางภาคใต้จะใช้ส่วนที่อยู่เหนือดินมาใส่ในแกงส้มและแกงเลียง
  • รากยังสามารถนำมาทุบหรือขูดกับน้ำ ทำเป็นน้ำสบู่สำหรับซักเสื้อผ้าได้อีกด้วย
  • ใช้ปลูกเป็นไม้ประดับทั่วไป เพาะปลูกโดยใช้เมล็ด เหง้า หรือหน่อ ควรปลูกในช่วงฤดูฝน ควรปลูกลงในกระถางทรงสูงและใช้ดินร่วนในการปลูก ใส่ดินให้มาก ๆ รดน้ำให้ชุ่ม และควรปลูกไว้ในบริเวณที่มีแสงแดดรำไรตลอดวัน
  • ในปัจจุบันบ้านเราได้มีการนำสมุนไพรรากสามสิบมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อาหารเสริมรากสามสิบออกมาจำหน่ายหลายรูปแบบ ส่วนในต่างประเทศอย่างอินเดียจะใช้สมุนไพรชนิดนี้มากเป็นพิเศษ (เป็นอันดับ 2 รองจากมะขามป้อม) โดยการนำสารสกัดด้วยน้ำของรากสามสิบไปจำหน่ายในประเทศสหรัฐอเมริกาในลักษณะเป็น dietary supplement ที่สามารถขายได้ทั่วไป โดยไม่ต้องมีใบสั่งแพทย์

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา ของ รากสามสิบ ที่มีผลต่อ ระบบร่างกาย

ระบบสืบพันธุ์ รากสามสิบนั้นมีสรรพคุณในการบำรุงระบบสืบพันธ์ซึ่งมีฤิทธฺ์ในการรักษาดังนี้

  • ช่วยสร้างสมดุลให้แก่ระบบฮอร์โมนเพศหญิงเนื่องจากมีฤทธิ์เหมือนฮอร์โมนเอสโตรเจนซึ่งจะช่วยในเรื่อง วัยทอง เพิ่มขนาดหน้าอกและสะโพก
  • ช่วยในการขับปัสสาวะ
  • มีภาวะบุตรยาก ป้องกันภาวะการแท้ง ยาบำรุงเด็กทารกในครรภ์
  • ยาช่วยบำรุงน้ำนม
  • ยาบำรุงร่างกายหลังการคลอดบุตรของสตรีทำให้มดลูกเข้าอู่เร็ว
  • ช่วยรักษาอาการประจำเดือนผิดปกติของสตรี ภาวะหมดประจำเดือน ปวดประจำเดือน
  • ภาวะตกขาว  
  • ภาวะหมดอารมณ์ทางเพศ  
  • ช่วยแก้ปัญหาช่องคลอดอักเสบ ดับกลิ่นในช่องคลอด ช่วยกระชับช่องคลอด แก้ตกเลือด

ระบบผิวหนัง  รากสามสิบนั้นมีสรรพคุณในการบำรุงระบบผิวหนังซึ่งมีฤิทธฺ์ในการรักษาดังนี้

  • ลดสิว ลดฝ้า ทำให้ผิวขาวใส ช่วยชะลอความแก่ชรา ลดกลิ่นตัว กลิ่นปาก ช่วยเสริมสร้างและพัฒนาความจำและสติปัญญา  

ระบบอื่นๆ รากสามสิบนั้นมีสรรพคุณอื่นๆ เช่น

  • ลดกลิ่นตัว กลิ่นปาก
  • ช่วยเสริมสร้างและพัฒนาความจำและสติปัญญา  

ขนาดและวิธีการใช้

รากสามสิบใช้ได้ทั้งราก ผล และต้น การใช้ราก ให้ใช้รากประมาณ 90-100 กรัม นำมาต้มกับน้ำดื่มวันละครั้งในตอนเช้า

ข้อควรระวัง ในการเลือกใช้สมุนไพรรากสามสิบ

รายงานการวิจัยทางวิทยาศาสตร์ พบว่า รากสามสิบมีฤทธิ์เหมือนฮอร์โมนเอสโตรเจน  ซึ่งจะมีฤทธิ์การทำงาน คล้ายกับฮอร์โมนเพศหญิง จึงไม่แนะนำให้ สตรีที่มีความเสี่ยงต่อการเป็นโรค มะเร็งเต้านม มะเร็งมดลูก มะเร็งปากมดลูก มะเร็งรังไข่  หรือ ผู้ป่วยโรค uterine fribrosis หรือ fibrocystic breast ซึ่งทั้งหมด เกี่ยวข้องกับภาวะของฮอร์โมนเพศหญิงทั้งสิ้น ถ้าจะใช้ ควรอยู่ ในการพิจารณาของแพทย์ หรือเภสัชกร ที่เกี่ยวข้องในการรักษา เป็นคนแนะนำ จึงจะปลอดภัยที่สุด

เอกสารอ้างอิง

  1. Thaicrudedrug.ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบล.[ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : http://www.thaicrudedrug.com/main.php?action=viewpage&pid=34
  2. ภาควิชาเภสัชพฤกษศาสตร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.สมุนไพรสวนสิรีรุกขชาติ.กรุงเทพฯ:ภาควิชาเภสัชพฤกษศาสตร์ คณะเภสัชศาสตร์มหาวิทยาลัยมหิดล