ชื่อภาษาอังกฤษ : Prickly-leaved elephant’s foot
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Elephantopus scaber L.
ชื่อวงศ์ : Asteraceae
ชื่ออื่น: คิงไฟนกคุ่ม (ชัยภูมิ), ขี้ไฟนกคุ่ม (เลย), หนาดผา เคยโป้ หญ้าไก่นกคุ่ม หญ้าปราบ หญ้าสามสิบสองหาบ หญ้าไฟนกคุ้ม (ภาคเหนือ), ตะชีโกวะ (กะเหรี่ยงแม่ฮ่องสอน), หนาดมีแคลน (สุราษฎร์ธานี)

ลักษณะของสมุนไพรโด่ม่รู้ล้ม 

ไม้ล้มลุกลำต้นกลมตั้งตรงสั้นอยู่ในระดับพื้นผิวดินตามผิวลำต้นมีขนสีขาวสาก ใบ เป็นชนิดใบเดี่ยวอยู่บริเวณเหนือเหง้าดิน คล้ายแบบกระจุกซ้อนที่โคนต้น รูปขอบใบขนาน ปลายใบและโคนใบมน ผิวใบมีขนสากมือ ขอบใบจักเป็นฟันเลื่อย ก้านใบสีขาวหนา ดอก ออกเป็นช่อแบบแขนงที่ปลายยอด มีใบประดับ 2 ใบ ดอกสีม่วงขึ้นเป็นช่อแทงออกจากกลางต้นช่อดอกรูปขอบขนานกลีบดอกเรียวยาวปลายแหลมโคนเชื่อมติดกัน ผล ปกคลุมไปด้วยขนนุ่ม ผลทรงกลม มีสัน 10 สัน

ส่วนที่นำมาใช้เป็นเครื่องยา : ทั้งต้นสด

สารที่มีในสมุนไพรโด่ไม่รู้ล้ม 

 สาร Crepiside E, cynaropicrin deacyl; cyanaropicrin-3-β-D-glucopyranoside deacyl; dotriacontan-1-ol; elephantopin, 11-13-dihydro-deoxy; elephantopin, 11-13-dihydro; elephantopin deoxy; elephantopin, iso-deoxy; friedelanol, epi; friedelinol, epi; lupeol; stigmasterol; stigmasterol 3-O- β-D-glucoside; triacontan-1-ol; zaluzanin C, gluco; scabertopin

รูปแบบและขนาดวิธีใช้ยา ตามตำรายาพื้นบ้าน

  • แก้เลือดกำเดา นำต้นสด 30-60 กรัม (หรือต้นแห้ง 10-15 กรัม) มาต้มกับเนื้อหมู รับประทานติดต่อกันเป็นเวลา 4-5 วัน
  • แก้ดีซ่าน นำต้นสด 120-240 กรัม มาต้มกับเนื้อหมู รับประทานติดต่อกันเป็นเวลา 4-5 วัน
  • แก้ท้องมาน นำต้นสด 60 กรัม มาต้มกับน้ำสะอาดแล้วเอาน้ำมาดื่ม วันละ 2 เวลาเช้าและเย็น หรือตุ๋นกับเนื้อหมู
  • แก้ขัดเบา นำต้นสด15-30 กรัม มาต้มกับน้ำสะอาดแล้วเอาน้ำมาดื่ม
  • แก้นิ่ว นำต้นสด 90 กรัม ต้มกับเนื้อหมู 120 กรัม แล้วเติมน้ำที่ใส่เกลือเพียงนิดเดียว ต้มเคี่ยวแล้วกรองเอาแต่น้ำ แบ่งไว้ดื่ม 4 ครั้ง
  • แก้ต่อมทอนซิลอักเสบและแก้เจ็บคอ นำต้นแห้ง น้ำหนักประมาณ 6 กรัม แช่ในน้ำร้อน 300 มิลลิลิตร นานครึ่งชั่วโมง แล้วรินเอาน้ำดื่ม หรือจะบดเป็นผงปั้นเม็ดสำหรับรับประทาน
  • แก้ต่อมน้ำเหลืองอักเสบ นำต้นสด น้ำหนักประมาณ 30 กรัม มาต้มในน้ำสะอาดแล้วเอาน้ำมาดื่ม
  • แก้ฝีบวมหรือฝีเป็นหนอง นำต้นสด มาตำผสมเกลือเพียงนิดเดียว แล้วนำไปละลายน้ำส้มสายชูพอข้น จึงนำไปพอกที่ฝี
  • แก้ฝีฝักบัว นำต้นสดน้ำหนักประมาณ 25 กรัม ใส่น้ำ 1 ขวด (600 มิลลิลิตร) และเหล้า 1 ขวด นำมาต้มดื่ม และใช้ต้นสดต้มกับน้ำสะอาด แล้วเอาน้ำล้างหัวฝีที่แตกแล้ว

ประโยชน์และสรรพคุณของสมุนไพรโด่ไม่รู้ล้ม

  • แก้กษัยบำรุงกำลัง
  • บำรุงความกำหนัด แก้กามโรค
  • แก้ปัสสาวะขัด แก้ปัสสาวะพิการ
  • แก้ไข้จับสั่นแก้อักเสบ
  • ห้ามเลือดกำเดา
  • แก้ดีซ่าน นิ่ว ท้องมาน
  • แก้บิดเหน็บชา
  • รักษาฝีฝักบัว

ข้อควรระวังของการใช้สมุนไพรโด่ไม่รู้ล้ม

ห้ามใช้ในหญิงตั้งครรภ์ และ ไม่ควรใช้ในผู้ที่มักมีอาการแขนขาเย็น ชอบดื่มของร้อน ปวดท้อง ท้องร่วง ปัสสาวะและปริมาณมาก มีชั้นฝ้าบนลิ้นขาวและหนา

แหล่งอ้างอิง

  1. กลุ่มยาแก้อ่อนเพลีย บำรุงกำลัง บำรุงธาตุ ฐานข้อมูลโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (http://www.rspg.or.th/plants_data/herbs/herbs_10_4.htm)
  2. ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (http://www.phargarden.com/main.php?action=viewpage&pid=143)
  3. ฐานข้อมูลเครื่องยาสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (http://www.thaicrudedrug.com/main.php?action=viewpage&pid=59)