ชื่อภาษาอังกฤษ : Kitchen Mint, Marsh Mint
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Mentha × villosa Huds. (ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์ Metha cordifolia OpizMentha.)
ชื่อวงศ์ : LAMIACEAE หรือ LABIATAE
ชื่ออื่น ๆ :  ขะแยะ,สาระแหน่ (ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ),หอมด่วน หอมเดือน (ภาคเหนือ), มักเงาะ สะแน่ (ภาคใต้) สะระแหน่สวน (ภาคกลาง)
ส่วนที่นำมาใช้ประโยชน์ : ใบ และลำต้น

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : สะระแหน่มีลักษณะลำต้นพร้อมเลื้อย มีเฉพาะรากฝอย ขนาดเล็ก และสั้น ลำต้นสูงประมาณ 15-30 ซม. ลำต้นมีลักษณะเป็นเหลี่ยม ผิวลำต้นมีสีแดงอมม่วงจนถึงปลายยอด ลำต้นสามารถแตกเหง้าเป็นต้นใหม่จนขยายเป็นกอใหญ่ และลำต้นแตกกิ่งแขนงจำนวนมากลำต้นทอดเลื้อยแผ่ไปตามดิน ลำต้นเป็นเหลี่ยม สีเขียวแกมม่วงน้ำตาล แตกกิ่งก้านมาก ใบเดี่ยวมีสีเขียว ขอบใบหยักเป็นฟันเลื่อยพื้นใบขรุขระ มีกลิ่นหอมฉุน ดอกช่อ ออกเป็นกระจุกที่ซอกใบ โดยใบสะระแหน่ เป็นใบเดี่ยว และออกเป็นคู่ๆ ตรงข้ามกันบนกิ่ง ลำต้น ใบมีสีเขียว รูปทรงรี กว้างประมาณ 1.5 – 3.5 ซม. และยาวประมาณ 2 – 7 ซม. ผิวใบย่นเป็นลูกคลื่น ขอบใบหยัก ปลายใบมนหรือแหลมดอกสะระแหน่ออกเป็นช่อ เหนือซอกใบบริเวณปลายยอด แต่ละช่อมีดอกจำนวนมาก ดอกมีสีชมพูอมม่วง ประกอบด้วยกลีบเลี้ยง 5 กลีบ และกลีบดอกที่เชื่อมติดกันเป็นกรวยตื้น 4 กลีบ ภายในดอกมีเกสรตัวผู้ 4 อัน ส่วนเกสรตัวเมียจะไม่ค่อยพบ ผลสะระแหน่จะมีสีดำ ขนาดเล็ก มีรูปผลเป็นรูปกระสวย เปลือกผลเกลี้ยงมัน แต่ผลสะระแหน่มักไม่ติดผลให้เห็นบ่อยนัก เนื่องมีดอกที่เป็นหมันเป็นส่วนใหญ่

สรรพคุณ

  • แก้ปวดบวม ผื่นคันบรรเทาอาการหวัด ขับเหงื่อ ระบายความร้อน ถอนพิษไข้ รักษาอาการบิด ปวดท้อง
  • ท้องร่วง และอุจจาระเป็นเลือด  ช่วยขับลมในกระเพาะ ลดอาการจุกเสียดแน่นท้อง
  • ป้องกันไข้หวัดและช่วยบำรุงสายตา มีสารต้านอนุมูลอิสระสูง ช่วยป้องกันการเกิดโรคมะเร็ง
  • รักษาอาการปวดศีรษะ บรรเทาอาการปวดหัวไมเกรน ปวดฟัน เจ็บคอ เจ็บปาก เจ็บลิ้น  ดับกลิ่นปาก
  • รักษาอาการปวดหู รักษาโรคหลอดลมอักเสบ รักษาโรคหอบหืด โล่งคอ แก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย
  • ช่วยให้สมองปลอดโปร่ง ป้องกันไข้หวัด บำรุงสายตา และช่วยให้หัวใจแข็งแรง ช่วยห้ามเลือดกำเดาได้

สารสำคัญที่พบ

ทั้งใบและลำต้นพบมีน้ำมันหอมระเหย ซึ่งประกอบด้วยสารเมนทอล (Menthol) ไลโมนีน (Limonene) นีโอเมนทอล (Neomenthol) น้ำมันหอมระเหย ในใบสะระแหน่ที่พบ คือ menthol, p-menthone, pluegone, isomenthone, piperitone, Menthone, Menthyl acetate, piperitone, piperitenone, α-terpeneol, hexenolphenylacetate, enthyl amylcarbinal, neo methol

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ในการต้านเชื้อ จากการทดลองพบว่าน้ำมันหอมระเหยสะระแหน่ออกฤทธิ์ยับยั้งจุลินทรีย์ได้ ดังนี้ Haemophilus influenza, Staphylococcus aureus, Escherichia coli NIHJ, Staphylococcos aureus, Escherichia coli Salmonella typhi, Vibrio parahaemolyticus, Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa.

ฤทธิ์ในการลดไข้ การทดลองของ Villaseñor IM และ Sanchez AC. โดยสกัดเอาสาร Menthalactone จากใบของสะระแหน่ ใช้สัตว์ทดลองคือ หนู โดยให้สารสกัด 100 mg/kg สามารถลดไข้ในสัตว์ทดลองได้อย่างมีนัยสำคัญ

ฤทธิ์แก้ปวด สารสกัดน้ำมันหอมระเหยจากสะระแหน่นอกจากจะมีฤทธิ์ในการลดการหดเกร็งของกล้ามเนื้อ มีการทดลองโดยใช้สารสกัดน้ำมันหอมระเหยจากสะระแหน่ โดยสารหลักที่เป็นส่วนสำคัญในการออกฤทธิ์แก้ปวดคือ piperitenone oxide โดยในการทดลองนี้ใช้สารสกัดน้ำมันหอมระเหยจากสะระแหน่ 200 mg/kg ผลการทดลองพบว่า สารสกัดน้ำมันหอมระเหยจากสะระแหน่มีฤทธิ์แก้ปวดได้โดยไม่ได้ไปยุ่งเกี่ยวกับระบบประสาทส่วนกลางเลย

ฤทธิ์ต่อระบบหัวใจและหลอดเลือด จากผลของ piperitenone oxide  ที่มีผลต่อ ความดันหลอดเลือดแดงเฉลี่ย(mean aortic pressure (MAP)) และ อัตราการเต้นหัวใจ(heart rate (HR)) จึงมีการทดลองในหนูโดยใช้สาร piperitenone oxide แบ่งออกเป็นสองความเข้มข้นคือ กลุ่มแรกมี piperitenone oxide  62.32 % กลุ่มที่ piperitenoneoxide  2 มี 95.87 % ให้โดยฉีดเข้าทางหลอดเลือดดำ 1-20 mg/kg ผลการทดลองพบว่าน้ำมันหอมระเหยสกัดจากสะระแหน่ทำให้ความดันโลหิตต่ำลง จากฤทธิ์การขยายหลอดเลือดนั่นเอง

เอกสารอ้างอิง

  1. Puechkaset.สะระแหน่ สรรพคุณ และการปลูกสะระแหน่ [internet]. 2016.[cited28 Feb 2017] Available from: http://puechkaset.com
  2. Thaiherbal. สะระแหน่ [internet]. 2017.[cited 28 Feb 2017]
  3. Villaseñor IM and Sanchez AC. Menthalactone, a new analgesic from Mentha cordifolia Opiz. Leaves. Z Naturforsch C. 2009 Nov-Dec;64(11- 12):809-12.
  4. Sousa PJ, Linard CF et al. Antinociceptive effects of the essential oil of Mentha x villosa leaf and its major constituent piperitenone oxide in mice. Braz J Med Biol Res. 2009 Jul;42(7):655-9.
  5. Saad Lahlou.et al. Cardiovascular Effects of the Essential Oil of Mentha x villosa and its Main Constituent, Piperitenone Oxide, in Normotensive Anaesthetised Rats: Role of the Autonomic Nervous System. Planta Med 2001; 67(7): 638-643 DOI: 10.1055/s-2001- 17352