ชื่อสมุนไพร : สมอไทย
ชื่ออื่นๆ : สมอ(โคราช),ม่าแน่ (เชียงใหม่) สมอไทย สมออัพยา (ภาคกลาง) หมากแน่ะ (แม่ฮ่องสอน)
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Terminalia chebula Retz.
ชื่อวงศ์ : Combretaceae
ชื่อพ้อง : T. acuta Walp., T. gangetica Roxb., T. parviflora Thwaites, T. reticulata Roth, T. zeylanica Van Heurck & Müll. Arg., Buceras chebula (Retz.) Lyons, Myrobalanus chebula (Retz.) Gaertn., M. gangetica (Roxb.) Kostel.

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ ของสมอไทย

ต้นสมอไทยเป็นพืชยืนต้นผลัดใบขนาดใหญ่มีความสูงประมาณ 30 เมตร บริเวณยอดเป็นพุ่มกว้าง

เปลือกต้นเปลือกต้นด้านนอกสีเทาน้ำตาลเปลือกด้านในสีเหลืองผิวขรุขระมีรอยเเตกเป็นสะเก็ดตามยาวพบตลอดลำต้นเเละพบน้ำยางสีเเดงบริเวณเปลือกด้านใน

ใบ ใบมีขนาดใหญ่ ปลายเเหลม สีเขียวเข้ม กว้างประมาณ 5 – 10 ซม. ยาวประมาณ 11 – 18 ซม. ผิว ด้านบนเงาเล็กน้อย ส่วนผิวด้านล่างมีขนสั้นนุ่ม

ดอก ดอกของต้นจะออกเป็นช่อเเยกเป็นช่อย่อยๆอีกประมาณ 3 – 5 ช่อ ยาวประมาณ 5 – 8 ซม. มีสี เหลืองอ่อน เป็นดอกสมบูรณ์เพศ ไม่มีกลีบดอก มีเกสรเพศผู้ยื่นพ้นกลีบเลี้ยง 10 อัน ยาวประมาณ 3 – 3.5 มม. ส่วนก้านเกสรตัวเมียยาวประมาณ 2 – 3.5 มม.

ผลเเละเมล็ด ผลของสมอไทยมีลักษณะรีคล้ายรูปไข่ ผิวไม่เรียบเนียน ขนาดประมาณ 2-2.5 เซนติเมตร ยาว ประมาณ 2-3.5 เซนติเมตร เปลือกมีสีเขียวสด ผลแก่จะมีสีแดงออกดำ เนื้อหนา กรอบ มีรสเปรี้ยว อมฝาด เมล็ดค่อนข้างกลม เปลือกเมล็ดหนา สีน้ำตาลเหลือง

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา

สารสกัดสมอไทยต่อค่า pH ของน้ำลายและสุขภาพในช่องปาก

จากการศึกษาเเบบสุ่มในอาสาสมัครอายุ 19-25 ปี จำนวนทั้งหมด 78 คน โดยให้บ้วนปากด้วยสารสกัดจากผลสมอไทย วันละ 2 ครั้ง ครั้งละ 10 มล. หลังรับประทานอาหารเช้าเเละอาหารกลางวันเป็นเวลาติดต่อกัน 2 สัปดาห์ พบว่าสารสกัดจากผลสมอไทย(Terminalia chebula Retz.) มีประสิทธิภาพในการกำจัดเชื้อแบคทีเรียและรักษาภาวะเหงือกอักเสบไม่เเตกต่างกัน เมื่อเปรียบเทียบกับ น้ำยาบ้วนปาก Chlorhexxidine 0.12% เเละน้ำเกลือ สารสกัดจากสมอไทยยังมีผลทำให้ pH ของน้ำลายในช่องปากเป็นกลางอีกด้วย นอกจากนี้ยังพบว่าไม่มีผลค้างเคียงจากการใช้น้ำยาบ้วนปากสารสกัดจากผลสมอไทย ในขณะที่กลุ่มอาสาสมัครที่มีการใช้ Clorhexidine บางรายมีการรับรู้รชชาติที่เปลี่ยนเเปลงไปและบางรายเกิดการเปลี่ยนสีของฟัน

ฤทธิ์ต้านการหลั่ง และต้านการเกิดแผลในกระเพาะอาหารของกรดเชบูลินิคในผลสมอไทย

การศึกษาฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของผลสมอไทย ในการป้องกันการเกิดแผลในกระเพาะอาหารของหนูเเรท โดยเเบ่งหนูเเรทออกเป็น 3 กลุ่ม ดังนี้

    • หนูเเรทกลุ่มควบคุมที่ป้อน 1% carboxymethly cellulose 45 นาที ก่อนเหนี่ยวนำให้เกิดเเผลในกระเพาะอาหารด้วย cold restraint,Aspirin,Alcohol เเละผูกกระเพาะส่วน Pyrolic ไว้
    • หนูแรทที่ได้รับกรดเซบูลินิกจากผลสมอไทยในปริมาณ 20 มก./กก. 45 นาทีก่อนที่จะเหนี่ยวนำให้เกิดเเผลกระเพาะอาหาร
    • หนูเเรทที่ได้รับ Omeprazole ขนาด 10 มก./กก. 45 นาทีก่อนที่จะเหนี่ยวนำให้เกิดเเผลในกระเพาะอาหาร

พบว่ากรดเซบูลินิกจากผลสมอไทยมีประสิทธิภาพในการรักษาเเผลในกระเพาะอาหารที่ถูกเหนี่ยวนำด้วย cold restraint,Aspirin,Alcohol เเละผูกกระเพาะส่วน Pyrolic ไว้ ได้เท่ากับ 77.3, 58.3 และ 70.80% ตามลำดับ

โดยจากการศึกษานี้พบว่า กรดเซบูลินิกมีประสิทธิภาพในการยับยั้งการหลั่ง enzyme hydrogen potassium ATPase ซึ่งเป็น enzyme ที่ทำหน้าที่ผลิตกรด โดยพบว่าค่าการยับยั้งการหลั่งกรดได้ครึ่งหนึ่ง(IC 50) มีค่าเท่ากับ 65.01 มคก./มล. เมื่อเปรียบเทียบกับ Omeprazole ที่ทีค่า IC50 เท่ากับ 30.24 มคก./มล.

จึงสรุปได้ว่ากรดเซบูลินิกมีประสิทธิภาพในการรักษาแผลในกระเพาะอาหารได้

ฤทธิ์ยับยั้งการเจริญเติบโตของเซลล์มะเร็งของสารสกัดผลสมอไทย

จากการศึกษานำสารสกัดของผลสมอไทย (Terminalia chebula Retz) ใน Methanol 70% มาทดสอบฤทธิ์ในการยับยั้งการเเบ่งตัวของ Breast cancer line (MCF-7,s115) prostate cell lines (PC-3, NT1A)และ human osteosarcuma cell พบว่าสารสกัดจากผลสมอไทยมีประสิทธิภาพในการฆ่า cell มะเร็ง โดยปริมาณสารที่สามารถฆ่า cell มะเร็งได้คือ 400 ไมโครกรัม/ซีซี นอกจากนี้เมื่อทำการเเยกหาสารสำคัญที่มีฤทธิ์ในการฆ่า cell มะเร็งพบว่าสารสำคัญในการฆ่า cell มะเร็งคือ Chebulonic acid และ ellagic acid นอกจากฤทธิ์ฆ่า cell มะเร็งพบว่าสารสกัดจากผลสมอไทยมีฤทธิ์ต้าน Lipid peroxidation 89% เเละยับยั้งการเกิดสารอนุมูลอิสระ 92%

ฤทธิ์ต่อการเคลื่อนไหวของลำไส้     

การศึกษาฤทธิ์ต่อการเคลื่อนไหวของลำไส้ของสารสกัดผลแก่สมอไทยในหนูเม้าสายพันธุ์ Swiss albino โดยเมื่อนสารสกัดสมอไทย 2 รูปแบบคือ แบบผง เเละเเบบตอกอัดเม็ด ในปริมาณ 550 mg/kg ผลการทดสอบพบว่าสารสกัดแบบผงและเเบบตอกอัดเม็ดมีประสิทธิภาพในการลดเวลาที่อาหารเคลื่อนผ่านลำไส้ได้เท่ากับ 37.94% เเละ 35.85% ตามลำดับ

จึงสรุปได้่ว่าสารสกัดจากสมอไทยมีประสิทธิภาพเร่งการขับอุจจาระให้เพิ่มมากขึ้นได้ซึ่งผลนี้อาจเกิดขึ้นมาจากการกระตุ้นระบบประสาทที่ควบคุมลำไส้ทำให้อุจจาระภายในลำไส้เคลื่อนตัวได้เร็วขึ้น

ฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย

การศึกษาฤทธิ์ของผลเนื้อแห้งสมอไทยในการต้านเเบคทีเรีย Helicobacter pyroli ที่อยู่ภายในกระเพาะอาหาร พบว่า เมื่อนำผลเนื้อสมอไทยจำนวน 10 กรัมมาหมักด้วย water,Ether,Ethanol ที่ 35ºC เป็นระยะเวลา 1 วัน ผลการทดสอบพบว่าผลเนื้อสมอไทยมีฤทธิ์ต้านเชื้อ Helicobacter pyroli อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ พบว่าความเข้มข้นต่ำสุดที่มีฤทธิ์ในการยับยั้งเชื้อ Helicobacter pyroli เท่ากับ 125 มิลลิกรัม/ลิตร เเละพบว่าความเข้มข้นต่ำสุดในการฆ่าเชื้อ Helicobacter pyroli เท่ากับ 150 มิลลิกรัม/ลิตร

นอกจากนี้ผลการศึกษาพบว่าสารสกัดสมอไทยที่ความเข้มข้น 1.5 และ 2.5 มิลลิกรัม/มิลลิลิตร มีประสิทธิภาพในการยับยั้ง Enzyme Urease ของ Helicobacter pyroli ในระยะเวลา 1 ชั่วโมง ลดลงได้ 24% เเละ 67% ตามลำดับ

การป้องกันฟันผุของสารสกัดน้ำจากผลสมอไทย

การศึกษาฤทธิ์ป้องกันฟันผุของสารสกัดน้ำจากผลสมอไทยโดยใช้สารสกัดน้ำจากผลของสมอไทยที่เจือจางด้วยน้ำกลั่นจนได้ความเข้นข้น 10% ในรูปแบบน้ำยาบ้วนปาก แล้วนำมาทดสอบกับผู้ที่มีความเสี่ยงต่อการเกิดฟันผุจำนวน 50 คนพบว่าสารสกัดน้ำจากผลสมอไทยมีความสามารถเพิ่ม pH เเละลดจำนวนแบคทีเรียภายในช่องปากของอาสาสมัครได้ จึงสรุปได้ว่าสารสกัดน้ำจากผลสมอไทยมีประสิทธิภาพในการป้องกันฟันผุได้

การศึกษาทางพิษวิทยา

เมื่อนำสารสกัด 50% Ethanol ของผลสมอไทย มาทดสอบในหนู ขนาด10 กรัม/กิโลกรัม (1000 เท่าของขนาดที่ใช้ในมนุษย์) ทั้งในรูปแบบกินเเละฉีดใต้ผิวหนัง พบว่าไม่มีอาการเป็นพิษเกิดขึ้นในหนูที่ทำมาทดลอง

สรรพคุณ และ วิธีการนำมาใช้

ดอก จะมีรสฝาด แก้ปวดท้องบิด

ผลอ่อน จะมีรสเปรี้ยว ช่วยทำให้ถ่ายระบาย ขับเสมหะ แก้น้ำดีผิดปกติ

ผลแก่ รสฝาดเปรี้ยวขม แก้ไข้ ขับเสมหะ แก้น้ำดี ช่วยระบายขับถ่าย แก้ลมปั่นป่วน แก้พิษร้อนใน ช่วยขับลมแก้จุกเสียด ขับน้ำเหลืองเสีย แก้อาเจียน บำรุงร่างกาย แก้นอนสะดุ้งผวา ช่วยแก้ปวดเมื่อยตามข้อ แก้อ่อนเพลีย และ ยังนำมาโรยที่แผล จากการบดเป็นผง

เนื้อลูกสมอ มีรสชาดที่ฝาดเปรี้ยว แก้ปวดท้องบิด รักษาอาการท้องผูก ท้องอืด ท้องเฟ้อ แก้โรคท้องมาน น้ำดี ตับม้ามโต แก้สะอึก

เปลือกต้น จะมีรสฝาดเมา สามารถนำมาบำรุงหัวใจ ขับน้ำเหลืองเสียภายในร่างกาย และ มีฤทธิ์ช่วยขับปัสสาวะ

ดังนั้น สมอไทย มีฤทธิ์ โดยรวมส่วนใหญ่จะเกี่ยวกับ ช่วยขับถ่าย ทำให้ระบาย

วิธีการนำมารับประทานส่วนใหญ่ จะใช้ผลอ่อน 5-6 ผล หรือ 30 กรัม ต้มกับน้ำ 1 ถ้วยแก้ว ใส่เกลือเล็กน้อย รับประทานครั้งเดียว จะถ่ายหลังให้ยาประมาณ 2 ชั่วโมง

เอกสารอ้างอิง

1.ฐานข้อมูลเครื่องยาสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก : http://www.thaicrudedrug.com/main.php?action=viewpage&pid=42

2.Gupta D, Nayan S, Tippanawar HK, et al. Are herbal mouthwash efficacious over chlorhexidine on the dental plaque? Pharmacognosy Research. 2015;7(3):277-281.

3.Mishra V, Agrawal M, Onasanwo SA, Madhur G, Rastogi P, Pandey HP, Palit G, Narender T. Anti-secretory and cyto-protective effects of chebulinic acid isolated from the fruits of Terminalia chebula on gastric ulcers. Phytomedicine. 2013;20:506–11.

4.International Congress and 49th Annual Meeting of the Society for Medicinal Plant Research, Sep2-6;2001:115

5.Jirankalgikar YM1, Ashok BK, Dwivedi RR.A comparative evaluation of intestinal transit time of two dosage forms of Haritaki [Terminalia chebula Retz].Ayu. 2012 Jul;33(3):447-9.

6.Malekzadeh F1, Ehsanifar H, Shahamat M, Levin M, Colwell RR.Antibacterial activity of black myrobalan (Terminalia chebula Retz) against Helicobacter pylori.Int J Antimicrob Agents. 2001 Jul;18(1):85-8.

7.Usha Carounanidy, R Satyanarayanan, A Velmurugan.Use of an aqueous extract of Terminalia chebula as an anticaries agent: A clinical study.indian Journal of Dental research.2007;18(4):152-156