ชื่อวิทยาศาสตร์ : Solanum trilobatum L.
ชื่อวงศ์ : Solanaceae
ชื่ออื่น : มะแว้งเถา (กรุงเทพฯ ) แขว้งเควีย (ตาก)
ส่วนที่ใช้ : ผล ลำต้น ใบ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

มะแว้งเครือจัดเป็นไม้เถาขนาดเล็ก ลักษณะของลำต้นกลมเป็นเถามันสีเขียว ตามลำต้นมีหนามแหลม ขยายพันธุ์ด้วยวิธีการเพาะเมล็ดหรือจากสัตว์ที่กินผลแล้วถ่ายเมล็ดออกมา เป็นพรรณไม้กลางแจ้งที่ต้องการน้ำและความชื้นในปริมาณปานกลาง มักขึ้นเองตามธรรมชาติในบริเวณที่โล่งแจ้ง ที่ราบชายป่า และบริเวณที่รกร้าง พบได้ทั่วทุกภาคของประเทศไทย ใบเดี่ยวออกเรียงสลับ ลักษณะของใบเป็นรูปไข่ ขอบใบเว้า ใบมีขนาดกว้างประมาณ 4-5 cm และยาวประมาณ 5-8 cm หลังใบเรียบมัน ส่วนท้องใบมีหนามตามเส้นใบ ผลออกเป็นช่อคล้ายมะเขือพวง ผิวผลเรียบเกลี้ยง ลักษณะกลม ขนาดเล็กกว่าผลของมะเขือพวง ผลอ่อนเป็นสีเขียวมีลายเป็นสีขาว ๆ ตามยาว เมื่อแก่หรือสุกแล้วจะเปลี่ยนเป็นสีแดงสด ภายในผลมีเมล็ดลักษณะแบน ๆ อยู่หลายเมล็ด ผลมีรสขม


photo : Teerawat

สรรพคุณ

ราก:
แก้เสมหะ ขับเสมหะให้ตก แก้น้ำลายเหนียว ขับปัสสาวะ แก้หืด แก้วัณโรค แก้สะอึก แก้ไข้สันนิบาต ระงับความร้อน กระทุ้งพิษไข้
ต้น:
แก้ไอ ขับเสมหะ แก้น้ำลายเหนียว กระทุ้งพิษไข้ ขับปัสสาวะ
ใบ:
บำรุงธาตุ แก้ไอ แก้น้ำลายเหนียว
ผลสด:
แก้ไอ ขับเสมหะ ขับปัสสาวะ รักษาโรคเบาหวาน บำรุงดี แก้น้ำลายเหนียว บำรุงเลือด แก้โลหิตออกทางทวารหนักทวารเบา

กลุ่มสารสำคัญ

ใบ มีสาร carbohydrates, saponins, phytosterols และ tannins
ลำต้น มีสาร carbohydrates, saponins, phytosterols, tannins, flavonoids และ cardiac glycosides

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา และ ฤทธิ์ทางชีวภาพ จากงานวิจัย

  • บรรเทาอาการหอบหืด, ไอ และขับเสมหะ
  • ลดระดับน้ำตาลในเลือด
  • ต้านเชื้อแบคทีเรีย
  • ต้านอนุมูลอิสระ
  • ปรับภูมิคุ้มกัน
  • ต้านอักเสบ
  • ไล่แมลง

การศึกษาฤทธิ์ของมะแว้งเครือในการรักษาโรคหอบหืด

ส่วนที่ใช้ในการศึกษา : Aerial portions เช่น ใบ, ลาต้น, ดอก และผล โดยนามาบดเป็นผง บรรจุในแคปซูล ขนาด 300 mg โดยผู้ป่วย กลุ่มทดลองจะได้แคปซูลผงมะแว้งเครือ 300 mg ครั้งละ 1 เม็ด วันละ 3 ครั้ง กลุ่มควบคุมจะได้รับ Salbutamol 4 mg ครั้งละ 1 เม็ด วันละ 3 ครั้งจากการทดลองดังกล่าวสามารถสรุปได้ว่า
มะแว้งเครือสามารถบรรเทาอาการโรคหอบหืดได้ คือมีฤทธิ์ Bronchodilator เนื่องจากมะแว้งเครือสามารถยับยั้งการหลั่ง Mediator ใน กระบวนการ Asthmatic reaction ได้
นอกจากนี้จากการทดลองยังพบอีกว่ามะแว้งเครือสามารถ บรรเทาอาการไอและ ขับเสมหะได้อีกด้วย

การศึกษาฤทธิ์ของมะแว้งเครือในการลดระดับน้ำตาล

ส่วนที่ใช้ในการศึกษา: ใบมะแว้งเครือนำมาสกัดสกัดสารสำคัญแล้วให้หนูที่นามาศึกษาโดยเป็นหนูที่ถูกเหนี่ยวนำให้เป็นเบาหวานจากการทดลองดังกล่าวสามารถสรุปได้ว่า มะแว้งเครือสามารถลดระดับน้ำตาลในเลือดได้ซึ่งผู้วิจัยได้ให้ความเห็นว่า อาจจะจากการที่สารสกัดมะแว้งเครือเพิ่มกระบวนการ Glycogenesis และ/หรือลดกระบวนการ Glycogenolysis นั่นเอง

รูปแบบของ มะแว้งเครือที่นำมาทำเป็นยา ส่วนใหญ่จะพบในรูปแบบยาผสม

รูปแบบยาอมมะแว้ง
ข้อบ่งใช้ : บรรเทาอาการไอ มีเสมหะ ทำให้ชุ่มคอ ช่วยขับเสมหะ
ขนาดและวิธีใช้ : อมครั้งละ 3-5 เม็ด เมื่อมีอาการไอ
รูปแบบยาน้ำแก้ไอมะแว้ง
ข้อบ่งใช้ : บรรเทาอาการไอ และขับเสมหะ ทาให้ชุ่มคอ
ขนาดและวิธีใช้ : ผู้ใหญ่รับประทานครั้งละ 1-2 ช้อนโต๊ะ วันละ 3-4 ครั้ง หรือ จิบเมื่อมีอาการไอ
รูปแบบยาเม็ดประสะมะแว้ง
ส่วนประกอบสำคัญ : ลูกมะแว้งเครือ 25 % ลูกมะแว้งต้น 25 % ใบกะเพรา 12.5 % ใบตานหม่อน 12.5 % ใยสวาด 12.5 % ขมิ้นอ้อย 9.375 % สารส้ม 3.125 %
ข้อบ่งใช้ : แก้ไอ ขับเสมหะ
ขนาดและวิธีใช้ : เด็กครั้งละ 1-2 เม็ด ผู้ใหญ่ครั้งละ 5-7 เม็ด

เอกสารอ้างอิง

  1. สรรพคุณสมุนไพร 200 ชนิด, สานักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดาริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. “มะแว้งเครือ”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : www.rspg.or.th/plants_data/herbs/. [9 ม.ค. 2015].
  2. ฐานข้อมูลสมุนไพรไทย มะแว้งเครือ.[internet].2010 [cited 2017 Feb 27].Available from http://www.pharmacy.mahidol.ac.th/medplantdatabase/dtl_herbal.asp?hidKeylink=020Sol0Tri01
  3. ภาควิชาเภสัชพฤกษศาสตร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.สมุนไพรสวนสิรีรุกขชาติ.กรุงเทพฯ:ภาควิชาเภสัชพฤกษศาสตร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล;ไม่ระบุปีที่พิมพ์
    SAHU, Juhi et al. Solanum trilobatum (Solanaceae) – an overview. Journal of Natural Remedies, [S.l.], p. 76-80, Oct. 2013. ISSN 2320 –3358.
  4. Govindan S, Viswanathan S, Vijayasekaran V, Alagappan R. Further Studies on the Clinical Efficacy of Solanum xanthocarpum and Solanum trilobatum in Bronchial Asthma. Phytother Res. 2004;18: 805 – 809.
  5. Doss A, Palaniswamy M, Angayarkanni J, Dhanabalan R. Antidiabetic activity of water extract of Solanum trilobatum (Linn.) in alloxan-induced diabetes in rats. African Journal of Biotechnology. 2009;8(20):5562-5564.