ชื่อวิทยาศาสตร์ : Artocarpus lakoocha  Roxb.
ชื่อวงศ์ :  Moraceae
ชื่ออื่น : กาแย, ขนุนป่า, ตาแป, มะหาดใบใหญ่, หาดหนุน, หาด

ลักษณะของมะหาด

มะหาดเป็นไม้ต้นไม่ผลัดใบ ทรงพุ่มกลม ลำต้นขนาดใหญ่ตั้งตรง สูงประมาณ 15-25 เมตร ผิวเปลือกนอกค่อนข้างขรุขระสีน้ำตาลอมแดงถึงน้ำตาลเข้ม เปลือกของลำต้นจะรอยแตกเป็นสะเก็ด และมียางไหลซึมออกมา

ใบของมะหาด เป็นใบเดี่ยวเรียงสลับอยู่แนวเดียวกัน ใบมีรูปยาวรี กว้างประมาณ 5-10 เซนติเมตร ยาวประมาณ 10-15 เซนติเมตร ใบอ่อนมีขน ขอบใบหยักเป็นฟันเลื่อยเล็กๆ ใบแก่ขอบมักเรียบ มีหูใบแหลมเล็กบาง

ดอกของมะหาดเป็นดอกช่อกลมเล็กสีเขียวอมเหลืองดอกตัวผู้และดอกตัวเมียอยู่คนละช่อแต่อยู่บนต้นเดียวกันลักษณะดอกตัวเมียกลีบจะกลมมนโคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นหลอดส่วนดอกตัวผู้กลีบเป็นรูปขอบขนานปลายกลีบหยัก

ผล เป็นผลทรงกลมใหญ่ เส้นผ่าศูนย์กลาง 5-10 เซนติเมตร เปลือกนอกผิวขรุขระ เนื้อผลสีเขียวค่อนข้างนุ่ม เมื่อผลแก่จะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเหลือง และ 1 ผลมี 1 เมล็ด เมล็ดรูปทรงรี

ส่วนที่นำมาใช้เป็นเครื่องยา : แก่นต้นมะหาด อายุมากกว่า 5 ปี, ราก, เปลือก

สารสำคัญ ที่พบในมะหาด 

แก่นของมะหาด มีสารสำคัญกลุ่มสติลบินอยด์ เช่น resveratrol, 2,4,3′,5′-tetrahydroxystilbene (oxyresveratrol) และสารฟลาโวนอยด์ เช่น artocarpin, norartocarpin, cycloartocarpin และ norcycloartocarpin

เปลือกราก พบสารฟลาโวนอยด์ เช่น 5,7-dihydroxyflavone-3-O-alpha-L-rhamnoside, galangin-3-O-alpha-L- rhamnoside, kaempferol-3-O-beta-L-xyloside, quercetin-3-O-alpha-L-rhamnoside, ไตรเทอร์ปีนอยด์ และ lupeol

ราก พบสารสติลบินอยด์ ได้แก่ lakoochin A และ lakoochin B

เปลือกต้น พบไตรเทอร์ปีนอยด์ ได้แก่ beta-amyrin acetate และ lupeol acetate

รูปแบบและขนาดวิธีใช้สมุนไพรมะหาด

นำแก่นมะหาดมาต้มเคี่ยวในน้ำจนเกิดฟองขึ้น แล้วตักฟองขึ้นมาตากแห้ง จะได้ผงสีเหลือง แล้วนำมาบดให้เป็นผงละเอียด จะได้ผงมะหาด เรียกผงปวกหาดแนะนำให้รับประทานกับน้ำสุกเย็น ครั้งละ 1-2 ช้อนชา (3-5 กรัม) ในช่วงก่อนอาหารเช้า เพื่อฆ่าพยาธิ หลังจากนั้นอีก 2 ชั่วโมงให้รับประทานสมุนไพรดีเกลือ หรือยาระบายตาม เพื่อขับถ่ายเอาพยาธิตัวตืดและพยาธิไส้เดือนออกจากร่างกาย

ใช้ผงมะหาด (ผงปวกหาด) 1 ช้อนโต๊ะ (10 กรัม) ละลายในน้ำมะนาว 2 ช้อนโต๊ะ (30 มิลลิลิตร) รับประทานวันละ 1 ครั้ง หลังจากนั้นอีก 2 ชั่วโมงให้รับประทานยาระบายตาม เพื่อขับถ่ายพยาธิตัวตืด

หากนำมาใช้ในเด็ก ใช้ผงมะหาด ประมาณครึ่งช้อนโต๊ะ (5 กรัม)  ละลายในน้ำมะนาว 1 ช้อนโต๊ะ (15 มิลลิลิตร) รับประทานวันละ 1 ครั้ง หลังจากนั้นอีก 2 ชั่วโมงให้รับประทานยาระบายตาม เพื่อขับถ่ายพยาธิ

ประโยชน์และสรรพคุณของมะหาด

ผงมะหาด 

  • ถ้านำมารับประทาน จะช่วยฆ่าพยาธิตัวตืดและพยาธิไส้เดือน
  • ถ้านำมาละลายน้ำ จะใช้ทา เพื่อลดผื่นคัน

แก่นเนื้อไม้

  • แก้จุกเสียดแน่น แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ ช่วยขับลม
  • เป็นยาระบาย ถ่ายพยาธิไส้เดือนตัวกลม ถ่ายพยาธิเส้นด้าย ถ่ายพยาธิตัวตืด ถ่ายพยาธิตัวแบน
  • แก้ท้องผูก ถ่ายลำบาก
  • แก้ผื่นคัน
  • แก้ตานขโมย
  • ขับเลือดแก้ลมแก้กระษัย
  • แก้เส้นเอ็นพิการ

แก่น

  • แก้โรคกระษัยไตพิการ
  • แก้กระษัยเสียด แก้กระษัยกล่อน แก้กระษัยลมพานไส้ แก้กระษัยทำให้ท้องผูก
  • ช่วยให้นอนหลับดีขึ้น
  • แก้เบื่ออาหาร แก้ร้อนในกระหายน้ำ
  • แก้ปัสสาวะเล็ด ปัสสาวะกะปริบกะปรอย
  • ช่วยถ่ายพยาธิ พยาธิตัวตืด
  • แก้ท้องโรพุงโต
  • แก้ฝีในท้อง
  • แก้ปวด แก้เคือง กระจายโลหิต

ราก/เปลือก

  • แก้ไข้แก้พิษร้อน
  • แก้กระษัยเส้นเอ็น
  • ช่วยถ่ายพยาธิ
  •  แก้ไข้

ข้อควรระวังของการใช้

อาจะมีอาการแพ้ ให้สังเกตการเกิดผื่นคันขึ้นทั้งตัว มีไข้ หน้าแดง ผิวหนังแดง คัน ตาแดง แต่อาการจะดีขึ้นและหายไปใน 1-2 วัน

อาจเกิดอาการคลื่นไส้อาเจียนได้ หากรับประทานผงปวกหาดที่ผสมในน้ำร้อน

แหล่งอ้างอิง

  1. กลุ่มยาถ่ายพยาธิ ฐานข้อมูลโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (http://www.rspg.or.th/plants_data/herbs/herbs_04_5.htm)
  2. ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (http://www.phargarden.com/main.php?action=viewpage&pid=187)
  3. ฐานข้อมูลเครื่องยาสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (http://www.thaicrudedrug.com/main.php?action=viewpage&pid=83)