ชื่อวิทยาศาสตร์ : Aegle marmelos (L.) Corr.
ชื่อวงศ์: Rutaceae
ชื่ออื่นๆ: มะตูมบ้าน, ตุ่มตัง, กะทันตาเถร, ตูม (ภาคใต้), บักตูม (ภาคอีสาน), มะปิน (ภาคเหนือ)

ลักษณะของสมุนไพร 

มะตูมเป็นไม้ยืนต้นมีขนาดเล็กถึงขนาดกลาง ผลัดใบลำต้นสูง 10-15 เมตร เรือนยอดรูปไข่ เปลือกต้นสีเทาเรียบหรือแตกเป็นร่องตื้นๆตามยาว เนื้อไม้แข็ง มีสีขาวแกมเหลือง เนื้อไม้มีกลิ่นหอม ใบมะตูมจะมีลักษณะปลายใบใหญ่ปลายใบสอบโคนใบแหลมขอบใบเรียบหรือมีหยักมนๆแผ่นใบเรียบเกลี้ยงเป็นมัน ดอกมะตูม ออกเป็นช่อตามซอกใบและปลายกิ่ง ออกรวมกันเป็นช่อสั้นๆ ดอกสีขาวอมเขียวหรือสีเหลืองอ่อน มีกลิ่นหอม ผลมะตูมมีรูปไข่หรือรูปกลมเปลือกหนาและแข็งมากผลมะตูมสีเขียวอมน้ำตาลผิวเปลือกเรียบเมื่อยังดิบเปลือกสีเขียวแต่เมื่อสุกมีสีเหลืองอมน้ำตาล ภายในผลมะตูมมีเนื้อหนาสีเหลืองส้มและมีน้ำเหนียวๆอยู่รอบเมล็ดผลแก่มีกลิ่นหอมอ่อนๆผลอ่อนรสฝาดร้อนปร่าขื่นผลแก่ที่ยังไม่สุกรสฝาดหวานมีเมล็ดสีน้ำตาลอ่อนจำนวนมากฝังอยู่ในเนื้อ

ส่วนที่นำมาใช้เป็นเครื่องยา: ผลมะตูม

สารสำคัญ ที่พบในผลมะตูม

ผลแก่มีสารเมือกและเพคติน (pectin), น้ำมันระเหยง่าย, แทนนิน (tannin) และสารที่มีรสขม

รูปแบบและขนาดวิธีใช้สมุนไพรมะตูม 

ใช้ผลมะตูมดิบสดนำมาหั่นเป็นแว่นแล้วนำไปย่างไฟพอเหลือง หรือใช้ผลมะตูมดิบที่หั่นเป็นแว่นแล้วนำไปตากแดดจนแห้ง ใช้ครั้งละ 2-3 ชิ้น หรือประมาณ 25 กรัม นำมะตูมแห้งนั้นมาย่างไฟพอเหลือง หลังจากนั้นต้มเอาน้ำดื่ม จะช่วยแก้คลื่นไส้ อาเจียนจากธาตุไม่ปกติได้
ตำรายาไทยมีการใช้ ผลมะตูมในพิกัดตรีผลสมุฎฐานคือการจำกัดจำนวนตัวยาที่มีผลเป็นที่ตั้ง 3 อย่าง มีผลมะตูม ผลยอ ผลผักชีลา มีสรรพคุณแก้สมุฎฐานแห่งตรีโทษ ขับลมต่างๆ แก้โรคไตพิการ  ในประเทศอินเดีย ใช้ผลมะตูมเป็นยาแก้ท้องเสีย และโรคที่เกี่ยวกับลำไส้

ประโยชน์ สรรพคุณ แลวิธีนำมาใช้ ของมะตูม

  • ผลมะตูมมีรสฝาดหวานชุ่มนำผลมะตูมสดหรือแห้งมาฝานเป็นแว่นบางๆแล้วชงน้ำดื่มรับประทานเป็นยาเย็นจะออกฤทธิ์ต่อกระเพาะและลำไส้มีสรรพคุณแก้ท้องเสียแก้บิดแก้โรคกระเพาะอาหารฝาดสมานเจริญอาหารเป็นยาธาตุแก้ธาตุพิการขับผายลมบำรุงกำลังและรักษาโรคลำไส้เรื้อรังในเด็ก
  • ผลมะตูมมีสรรพคุณพิเศษ คือ มีฤทธิ์ลดความกำหนัด คลายกังวล และช่วยให้สมาธิดีขึ้น
  • ผลมะตูมดิบแห้ง หากเอามาชงน้ำดื่ม จะช่วยแก้ท้องเสีย แก้บิด
  • ผลมะตูมอ่อน มีรสฝาดร้อนปร่าขื่น จะนำผลมะตูมอ่อนมาบดเป็นผง แล้วเอาผงไปต้มกินแก้ธาตุพิการ แก้ท้องเสีย แก้บิด แก้โรคกระเพาะอาหาร ทำให้เจริญอาหาร ขับลม บำรุงกำลัง
  • ผลมะตูมแก่สุกมีรสหวานเย็นให้ทุบผลให้เปลือกแตกแล้วนำไปต้มทั้งลูกกับน้ำตาลทรายแดงใช้เป็นยาระบายท้องเหมาะกับผู้สูงอายุหรือผู้ที่ท้องผูกเป็นประจำและช่วยขับผายลมแก้ร้อนในกระหายน้ำแก้ลมเสียดแทงในท้องแก้มูกเลือดแก้บิดเรื้อรังบำรุงไฟธาตุแก้โรคไฟธาตุอ่อนแก้ครั่นเนื้อตัวช่วยย่อยอาหาร
  • ใบสดของมะตูม มีรสฝาดมัน คั้นน้ำกินแก้หลอดลมอักเสบ แก้บวม แก้หวัด แก้ผดผื่นคัน แก้ตาบวม แก้ตาอักเสบ
  • ใบของมะตูม นิยมนำมาใช้ในพิธีมงคลต่างๆ
  • เปลือกรากและต้นมะตูม รักษาไข้มาลาเรีย ขับลมในลำไส้
  • รากของมะตูม มีรสฝาดซ่า ใช้เป็นยาแก้ปากเปื่อย ขับเสมหะ แก้พิษฝี พิษไข้ แก้สติเผลอ ขับน้ำดี ขับลม
  • เปลือกรากและลำต้นมะตูม แก้ไข้จับสั่น ช่วยขับลมในลำไส้
  • มะตูมทั้ง 5 ส่วน ได้แก่ ส่วนราก ลำต้น ใบ ดอก และผล จะมีรสฝาดปร่าซ่าขื่น ใช้แก้ปวดศีรษะ ตาลาย เจริญอาหาร ลดความดันโลหิตสูง
  • ยอดอ่อนใบอ่อนของมะตูม นำมารับประทานสดเป็นผักได้
  • เนื้อจากผลมะตูมสุก มีรสหวาน นำมารับประทานได้
  • ยางจากผลมะตูม สามารถนำมาแทนกาวเอาไว้ใช้ติดกระดาษได้

แหล่งอ้างอิง

  1. ฐานข้อมูลเครื่องยาสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (http://www.thaicrudedrug.com/main.php?action=viewpage&pid=104)
  2. ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (http://www.phargarden.com/main.php?action=viewpage&pid=262)
  3. ฐานข้อมูล คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี(http://www.thaiherbarium.com/main.php?action=viewpage&pid=71)