ชื่อภาษาอังกฤษ : Sappan Tree
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Caesalpinia sappan L.
ชื่อพ้อง : Biancaea sappan (L.) Tod.
ชื่อวงศ์ : Leguinosae-Caesalpinioideae
ชื่ออื่น : ฝางส้ม (กาญจนบุรี), ง้าย (กะเหรี่ยงกาญจนบุรี), ขวาง, ฝางเสน, หนามโค้ง

ลักษณะของฝาง

ฝางเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง ผลัดใบ ไม้พุ่มแตกกิ่งที่โคน สูงประมาณ 5-10 เมตรทั่วสำต้นมีหนามแข็งโค้งสั้นๆ สำหรับคำว่าฝางเป็นชื่อเรียกของฝากที่มีลักษณะแก่นและเนื้อไม้มีสีแดงเข้ม รสขมหวานแต่หากเป็นคำว่าฝางส้มจะมีลักษณะแก่นมีสีเหลืองส้มรสฝาดขื่น ใบฝาง ลักษณะแผ่นใบบางคล้ายกระดาษ เกลี้ยงหรือมีขนประปรายทั้งสองด้าน เป็นใบประกอบแบบขนนกสองชั้น เรียงสลับกัน โคนใบเฉียง ขอบใบเรียบ ใบประดับรูปใบหอก ร่วงง่าย ก้านใบสั้นมากหรือไม่มีก้าน ดอก มีช่อดอกออกที่ซอกใบตอนปลายกิ่งและที่ปลายกิ่ง ช่อยาวได้ถึง 40 เซนติเมตร กลีบดอกสีเหลือง มี 5 กลีบ และกลีบรองดอกมี 5 กลีบเกลี้ยงขอบมีขนครุยขอบกลีบเกยซ้อนกันกลีบล่างสุดโค้งงอและใหญ่กว่ากลีบอื่น ผล เป็นฝักมีสีน้ำตาลเข้มแบนแข็งเป็นจะงอยแหลม มีรูปขอบขนานแกมรูปไข่กลับ เปลือกเป็นสันมน ปลายแหลม มีเมล็ดรูปรี 2-4 เมล็ด

ส่วนของฝางที่นำมาใช้: แก่นของไม้ มีสีแดง

สารสำคัญที่พบในแก่นของฝาง

มี Haematoxylin อยู่ในแก่นฝาง ซึ่งเมื่อสัมผัสอากาศอาจจะเปลี่ยนเป็นสีแดง

มีสารให้สีชมพูอมส้มถึงแดง (sappan red) เช่น แทนนิน เรซิน (tannin resin) และ brazilin, sappanin, phellandrene, ocimene, และน้ำมันระเหยเล็กน้อย

รูปแบบและขนาดวิธีใช้สมุนไพรฝาง

นำมาใช้เพื่อย้อมแต่งสี ให้ใช้แก่นฝางเสนหรือฝางส้ม เอามาแช่น้ำหรือต้มแล้วเคี่ยว ให้ได้สีชมพูเข้มออกมา สามารถนำสีที่ได้มาใช้ย้อมผ้าหรือปรุงแต่งสีอาหารตามต้องการ

เป็นยาขับประจำเดือน  ใช้แก่นฝาง จำนวน 5-8 ชิ้น หรือน้ำหนักประมาณ 5-15 กรัม นำมาต้มกับน้ำ 2 ถ้วยแก้ว (ประมาณ 500 มิลลิลิตร) แล้วเติมเนื้อมะขามที่เอาเมล็ดออกแล้ว ใช้ประมาณ 4-5 ฝักมะขาม หลังจากนั้นต้มเคี่ยวให้เหลือ 1 ถ้วยแก้ว (ประมาณ 250 มิลลิลิตร) ให้รับประทาน 2 เวลา เช้าและเย็น

เป็นยารักษาน้ำกัดเท้า ใช้แก่นฝาง 2 ชิ้น ขนาดไม่จำกัด นำแก่นฝางมาฝนกับน้ำปูนจนมีลักษณะข้น แล้วจึงนำทาบริเวณที่น้ำกัดเท้า ช่วยรักษาอาการนี้ได้เนื่องจากในแก่นฝางมียาฝาดสมานอยู่ ช่วยสมานแผล ฆ่าเชื้อ

แก้ท้องร่วง ท้องเดิน ใช้แก่นฝางจำนวน 4-6 ชิ้น หรือน้ำหนักประมาณ 3-9 กรัม oe,k ต้มกับน้ำดื่ม 2 ถ้วยแก้ว (ประมาณ 500 มิลลิลิตร) แล้วต้มเคี่ยวให้เหลือ 1 ถ้วยแก้ว (ประมาณ 250 มิลลิลิตร) ให้รับประทานครั้งละ 125 มิลลิลิตร หรือครึ่งถ้วยแก้ว หรืออาจจะใช้ฝาง 1 ส่วน น้ำ 20 ส่วน แล้วนำมาต้มเคี่ยว 15 นาที รับประทาน ครั้งละ 2-4 ช้อนโต๊ะ (ประมาณ 30-60 มิลลิลิตร

ประโยชน์และสรรพคุณจากฝาง

  • แก่นฝางมีรสฝาดขื่นขมหวาน
  • น้ำต้มแก่นใช้แต่งสีแดงของน้ำยาอุทัย ย้อมผ้า ปรุงแต่งสีอาหาร
  • ใช้รับประทานเพื่อบำรุงโลหิตสตรีขับเลือดประจำเดือน
  • แก้ปอดพิการ แก้ร้อน
  • ขับหนองทำโลหิตให้เย็น
  • แก้ท้องร่วงแก้ธาตุพิการ
  • แก้โลหิตออกทางทวารหนักและเบา
  • แก้ไอขับเสมหะ
  • แก้โลหิต แก้เลือดกำเดา
  • ต้มน้ำแก่นฝางดื่ม แก้ร้อนในกระหายน้ำ
  • แก่นฝนกับน้ำเป็นยาทาภายนอกในโรคผิวหนังใช้สำหรับฆ่าเชื้อและฝาดสมานเช่นรักษาน้ำกัดเท้า
  • น้ำมันระเหยจากแก่นฝาง
  • มีฤทธิ์ฝาดสมาน ใช้เป็นยาสมานอย่างอ่อน
  • แก้ท้องเดิน ท้องเสีย

แหล่งอ้างอิง

  1. สมุนไพรให้สีแต่งสีอาหาร ฐานข้อมูลโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (http://www.rspg.or.th/plants_data/herbs/herbs_30_3.htm)
  2. ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (http://www.phargarden.com/main.php?action=viewpage&pid=241)
  3. ฐานข้อมูลเครื่องยาสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (http://www.thaicrudedrug.com/main.php?action=viewpage&pid=88)