ชื่อวิทยาศาสตร์ : Centella asiatica (Linn.) Urban.
ชื่อวงศ์ : UMBELLIFERAE (APIACEAE)
ชื่ออังกฤษ : Asiatic pennywort
ชื่อท้องถิ่น : ผักแว่นผักหนอกปะหนะเอขาเด๊าะ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ไม้ล้มลุกอายุหลายปี เลื้อยยาวไปตามพื้นดิน แตกรากและใบตามข้อใบเดี่ยวออกเป็นกระจุกที่ข้อ ข้อละ 2-10 ใบเป็นรูปไต ขอบใบมนๆ ดอกออกเป็นช่อคล้ายร่มเดี่ยวๆ หรือมี 2-5 ช่อ ช่อหนึ่งมักมี 3-4 ดอก ก้านช่อดอกเมื่อแรกตั้งตรง ต่อไปจะโค้ง ริ้วประดับมี 2-3 ใบ ก้านดอกย่อยสั้นมาก กลีบดอกสีม่วงอมแดง โคนดอกมีสีจาง เกสรตัวผู้มีขนาดสั้น ผลเป็นผลแห้งไม่มีเนื้อ มีลักษณะแบนและแตกได้

 ส่วนที่ใช้เป็นยาและสรรพคุณ

 ใบ  คือ ใช้รักษาอาการอักเสบจากแมลงกัดต่อย และรักษาแผล

สารสำคัญที่สามารถพบได้ใน บัวบก

กลุ่มไตรเทอปินอยด์ ไกลโคไซด์ (Triterpenoid glycoside): กรดเอเชียติก (Asiatic acid), เอเชียติโคไซด์ (Asiaticoside) และกรดแมดิแคสซิค (Madecassic acid) หรือ สารแมดิแคสซอล (Madecassol)

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์สมานแผล

จากการศึกษาโดยให้ผู้ป่วยเบาหวานรับประทานสารสกัดบัวบกในรูปแคปซูลวันละ 6 แคปซูล เป็นเวลา 21 วัน พบว่า กลุ่มผู้ป่วยที่ได้รับบัวบกมีการสมานแผลและรอยแผลในผู้ป่วยดีขึ้นเมื่อเปรียบเทียบกับกลุ่มควบคุม และไม่พบอาการข้างเคียงใดๆ นอกจากนี้มีรายงานว่าครีมสารสกัดบัวบกร้อยละ 0.25-1 ช่วยรักษาและสมานผิวหนังในคนสูงอายุ และช่วยรักษาแผลอักเสบและแผลแยกหลังผ่าตัดในผู้ป่วย และลดขนาดแผลเรื้อรังที่เกิดจากอุบัติเหตุได้   ส่วนสารละลายในแอลกอฮอล์ทำเป็นสเปรย์ซึ่งมี สารสำคัญ asiaticoside 89.5% เมื่อใช้พ่นที่แผลของผู้ป่วย พบว่าสามารถรักษาแผลให้หายได้ แต่มีอาการข้างเคียง คือ การไหม้ของผิวหนัง 

ฤทธิ์ลดการอักเสบ

เมื่อนำผลิตภัณฑ์รูปแบบต่างๆ ที่มียาเตรียมบัวบกผสมอยู่ เช่น สบู่เหลวล้างหน้าและตัว โลชั่น และซีรั่มทาผิว ใช้กับผู้ป่วยที่มีผิวหนังอักเสบเรื้อรัง พบว่าสามารถลดการอักเสบของผิวหนังได้ การให้คนรับประทานผงแห้งจากส่วนเหนือดินของบัวบก จะสามารถลดอาการอักเสบได้  

ในปัจจุบันมีการจดสิทธิบัตรสารสกัดบัวบกซึ่งประกอบด้วยสาร madecassoside และ terminoloside สำหรับใช้ในเครื่องสำอางและใช้เป็นยาลดการอักเสบ

ตำรับยารับประทานซึ่งมีบัวบกเป็นส่วนประกอบ เพื่อใช้รักษาการอักเสบของไตและกรวยไต กระเพาะปัสสาวะ และทางเดินปัสสาวะ

ฤทธิ์ต้านสารที่ก่อภูมิแพ้ (Anti-Histamine)

สารสกัดใบบัวบกด้วยแอลกอฮอล์ผสมน้ำในอัตราส่วน 1:1 ใช้ทาภายนอกจะสามารถลดการแพ้ได้ และช่วยบรรเทาอาการเจ็บปวด หรืออักเสบเนื่องจากแมลงกัดต่อย

ฤทธิ์แก้ปวด

สารสกัดด้วยเอทานอล จากส่วนเหนือดินของบัวบก พบว่ามีฤทธิ์แก้ปวด เมื่อทดสอบในหนู

ฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย

สารสกัดจากส่วนเหนือดิน และส่วนราก รวมทั้งน้ำมันหอมระเหยจากบัวบก มีฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรียหลายชนิด เช่น Bacillus subtilis, Escherichia coli, Proteus vulgaris และ Pseudomonas cichorii  และมีรายงานว่าอนุพันธ์บางชนิดของ asiaticoside สามารถยับยั้งการเจริญเติบโตของเชื้อวัณโรคในหลอดทดลอง และลดร่องรอยโรคที่เกิดจากเชื้อวัณโรคในตับ ปอด ปมประสาทของหนูตะเภาที่ทำให้เป็นวัณโรคได้

ฤทธิ์ต้านเชื้อรา

สารสกัดเอทานอลจากทั้งต้น มีผลต้านเชื้อราที่ทำให้เกิดโรคกลาก ได้แก่ Trichophyton mentagrophytes  และ T. rubrum และน้ำมันหอมระเหยจากบัวบกมีฤทธิ์ต้านเชื้อรา Aspergillus niger, Rhizopus oryzae, Fusarium solani, Candida albicans และ Colletotrichum musae

รักษาแผลในกระเพาะอาหาร

จากการทดสอบในหนูพบว่า สารสกัดด้วยเอทานอล และสารสกัดด้วยน้ำจากทั้งต้นและจากใบ มีฤทธิ์รักษาแผลในกระเพาะอาหารในหนูที่ถูกเหนี่ยวนำให้เกิดแผลในกระเพาะอาหารด้วยความเครียดและกรดเกลือในเอทานอล  โดยจะลดขนาดของแผล เพิ่มจำนวนของหลอดเลือดขนาดเล็กในเนื้อเยื่อ เพิ่มจำนวนและการกระจายของเซลล์ที่บริเวณแผล  ซึ่งสอดคล้องกับการทดลองในคนที่รับประทานสารสกัดจากบัวบก (Madecassol) พบว่าช่วยรักษาแผลในกระเพาะอาหารและลำไส้ได้

การทดสอบความเป็นพิษ

มีรายงานการแพ้และอักเสบต่อผิวหนังในคน เมื่อใช้ผงแห้ง  สารสกัดที่มีกลัยโคไซด์จากบัวบกร้อยละ 2   สารสกัดด้วยน้ำ สารสกัดจากทั้งต้นในความเข้มข้นร้อยละ 2 และสารสกัด Madecassol ที่ประกอบด้วย asiatic acid, madecassic acid และ asiaticoside ทาภายนอก   

อย่างไรก็ตามไม่พบความเป็นพิษเมื่อฉีดสารสกัดด้วยเอทานอล 50% เข้าทางช่องท้องหนูเม้าส์หรือเข้าใต้ผิวหนังหรือให้ทางปากของหนูแรทในขนาดสูง และยังพบว่าไม่มีผลต่อการฝังตัวของตัวอ่อน เมื่อทดสอบความเป็นพิษกับสารซาโปนินจากทั้งต้นในขนาดร้อยละ 2 ไม่พบว่ามีผลฆ่าเชื้ออสุจิของคน

เอกสารอ้างอิง

  1. Medplant. บัวบก [internet].2017 [cited 2017March 1].Available from: http://medplant.mahidol.ac.th/pubhealth/index.asp?kw=%A2%C1%D4%E9%B9%AA%D1%B9
  2. จันทรพร ทองเอกแก้ว.บัวบก: สมุนไพรมากคุณประโยชน์.Centella asiatica (Linn.) Urban: A Very Useful Herb.วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ปี70 ที่ 15 ฉบับที่ 3 กันยายนธันวาคม 2556