ชื่อภาษาอังกฤษ : Kaempfer
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Boesenbergia rotunda (L.) Mansf.
ชื่อวงศ์: Zingiberaceae
ชื่ออื่นๆ: กระชายดำ, กะแอน, ขิงทราย (มหาสารคาม), จี๊ปู, ซีฟู, เปาซอเร๊าะ, เป๊าสี่ระแอน (กะเหรี่ยงแม่ฮ่องสอน), ละแอน (ภาคเหนือ), ว่านพระอาทิตย์ (กรุงเทพฯ)

ลักษณะของสมุนไพรกระชาย 

กระชายเป็นไม้ล้มลุกมีเหง้าสั้น แตกหน่อได้รากอวบมีรูปทรงกระบอกหรือรูปไข่ค่อนข้างยาวปลายเรียวออกเป็นกระจุกผิวสีน้ำตาลอ่อนเนื้อในสีเหลืองมีกลิ่นเฉพาะตัว ใบของกระชายเป็นใบเดี่ยวเรียงสลับรูปรีปลายเรียวแหลมโคนมนหรือแหลมขอบเรียบเส้นกลางใบ ก้านใบและกาบใบด้านบนเป็นร่องกาบใบสีชมพูระหว่างก้านใบและกาบใบมีลิ้นใบ ช่อดอกของกระชายแบบช่อเชิงลด ออกที่ยอดระหว่างกาบใบคู่ในสุด กลีบเลี้ยงสีขาวหรือขาวอมชมพูอ่อน โคนติดกันเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 3 แฉก กลีบดอกสีขาวหรือขาวอมชมพูอ่อน โคนติดกันเป็นหลอด รูปใบหอก ขนาดไม่เท่ากัน กลีบใหญ่ 1 กลีบ อีก 2 กลีบขนาดเท่ากันมีสีชมพูหรือม่วงแดงเป็นเส้นๆอยู่เกือบทั้งกลีบโดยเฉพาะอย่างยิ่งตรงกระเปาะและปลายกลีบผลแก่แตกเป็น 3 เสี่ยง มีเมล็ดค่อนข้างใหญ่

สารสำคัญ ที่มีในสมุนไพรกระชาย

ทั้งส่วนรากและส่วนต้น ประกอบด้วยสาร alpinetin, pinocembrin, cardamonin, boesenbergin A, pinostrobin และน้ำมันหอมระเหย

ในส่วนรากยังพบ chavicinic acid ด้วย

ประโยชน์ การนำมาใช้ และ รูปแบบขนาดวิธีใช้ ของสมุนไพรกระชาย

แก้ท้องร่วงท้องเดิน

ใช้เหง้าสดของกระชายจำนวน 1-2 เหง้า นำมาตำ หรือนำเหง้ากระชายไปปิ้งไฟแล้วนำมาฝนกับน้ำปูนใส หรือคั้นกระชายสดให้ข้นๆ รับประทานครั้งละ 1-2 ช้อนโต๊ะ (ประมาณ 15-30 มิลลิลิตร)

แก้อาการท้องอืด ท้องเฟ้อ จุกเสียด ปวดมวนในท้อง

ใช้เหง้าและรากของกระชาย ประมาณครึ่งกำมือ หากใช้กระชายสดจะมีน้ำหนักประมาณ 5-10 กรัม แต่หากเป็นกระชายแห้งจะใช้ประมาณ 3-5 กรัม นำมาต้มแล้วนำน้ำต้มนั้นมาดื่มหรือใช้ปรุงเป็นอาหารรับประทาน

แก้ปวดท้องบิด

ใช้เหง้าสดของกระชาย 2 เหง้า นำมาบดให้ละเอียดแล้วนำน้ำปูนใสมาเติมลงไป หลังจากนั้นจึงคั้นเอาแต่น้ำมาดื่ม

เป็นยาบำรุงหัวใจ

ใช้เหง้าและรากกระชายปอกเปลือก ล้างน้ำให้สะอาด หั่นตากแห้ง บดเป็นผง ใช้ผงแห้ง 1 ช้อนชา ชงน้ำร้อน ½ ถ้วยชา รับประทานครั้งเดียว

ยารักษาริดสีดวงทวาร

ใช้เหง้าสดของกระชาย น้ำหนักประมาณ 60 กรัม จำนวน 6-8 เหง้า นำมาผสมกับเนื้อมะขามเปียก 60 กรัมและเกลือแกง 3 ช้อนโต๊ะ หลังจากนั้นตำรวมกันแล้วนำไปต้มกับน้ำดื่ม 1,500 มิลลิลิตรหรือประมาณ 6 แก้ว (น้ำ 1 แก้วประมาณ 240 มิลลิลิตร) เคี่ยวให้เหลือปริมาณ 500 มิลลิลิตรหรือประมาณ 2 แก้ว ให้รับประทานก่อนนอน ครั้งละ ½ แก้ว รับประทานติดต่อกัน 1 เดือน ริดสีดวงทวารควรจะหาย

สรรพคุณของกระชาย

สรรพคุณจากส่วนเหง้าใต้ดิน

  • มีรสเผ็ดร้อนขม
  • แก้ปวดท้อง มวนในท้อง ท้องอืดท้องเฟ้อ แก้ปวดเบ่ง : ช่วยให้กระเพาะ และลำไส้เคลื่อนไหวดีขึ้น
  • เป็นยารักษาริดสีดวงทวาร : บำรุงกำลัง บำรุงกำหนัด แก้กามตายด้าน ทำให้กระชุ่มกระชวย บำรุงความกำหนัด มีสรรพคุณคล้ายโสม หมอโบราณเรียกว่าโสมไทย
  • แก้ปากเปื่อย ปากแห้ง ปากแตกเป็นแผล

สรรพคุณจากเหง้าและราก

  • แก้บิดมูกเลือด
  • เป็นยาขับปัสสาวะแก้ปัสสาวะพิการ
  • แก้กระษัย
  • ใช้เป็นยาภายนอกรักษาขี้กลาก
  • บำรุงกำหนัด บำรุงหัวใจ บำรุงกำลัง แก้ใจสั่นหวิว

สรรพคุณจากส่วนใบ

  • บำรุงธาตุ
  • แก้โรคในปากคอ
  • แก้โลหิตเป็นพิษ ถอนพิษต่างๆ

แหล่งอ้างอิง

  1. ฐานข้อมูลเครื่องยาสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (http://www.thaicrudedrug.com/main.php?action=viewpage&pid=3)
  2. สมุนไพรกลุ่มยาแก้บิด ท้องเดิน ท้องร่วง โรคกระเพาะ ฐานข้อมูลโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (http://www.rspg.or.th/plants_data/herbs/herbs_07_1.htm)